Woda, stanowiąca podstawowy nieożywiony składnik środowiska, w którym żyją ryby, nigdy nie jest chemicznie czysta; zawsze znajdują się w niej rozpuszczone gazy, sole mineralne i inne związki chemi­czne.

Woda w jeziorze znajduje się w ciągłym ruchu. Jej ilość jest zmienna, następuje stała jej wymiana. Przede wszystkim nieprzerwa­nie paruje, przy czym intensywność jej parowania zależy od tempera­tury, wilgotności powietrza, wiatrów oraz rozległości zbiornika, a tak że od stopnia jego zarośnięcia roślinami wynurzonymi. Duże jezioro, np. Śniardwy, szeroko rozlane, a równocześnie płytkie, traci stosun­kowo więcej wody wskutek parowania aniżeli zbiornik o niedużej powierzchni i głęboki.

Woda powraca do jeziora w postaci deszczu czy śniegu oraz wód opadowych spływających z otaczających terenów. Poza tym w wielu zbiornikach istnieje stała wymiana wody dzięki dopływom i odpływom powierzchniowym i podziemnym. Na zmianę ilości wody w jeziorze wpływa również działalność ludzka (np. regulowanie poziomu wody w różnych celach za pomocą śluz).

Czynniki te mają nieustanny wpływ na ruch wody w jeziorze, którego powierzchnia tylko pozornie wydaje się spokojna.

Ciepłota wody. Jednym z najważniejszych czynników powodują­cych stałe ruchy wody są różnice temperatur. Temperatura wody w jeziorze ustawicznie zmienia się w zależności od warunków atmos­ferycznych i pór roku. Wiadomo, że woda ogrzewa się i stygnie powoli, wolniej aniżeli ląd i powietrze. Wiadomo też, że największą gęstość, a zatem i ciężar właściwy ma ona w temperaturze 4°. Warstwa wody ogrzana lub ochłodzona do tej temperatury przemieszcza się w głąb, układając się najgłębiej; ponad nią zalegają warstwy wody o tempera­turze innej niż 4°.

W okresie lata promienie słoneczne nagrzewają powierzchniową warstwę wody. Im głębiej, tym woda jest zimniejsza. Przy samym dnie gromadzi się najcięższa, o temperaturze 4°. Taki układ nazywa się uwarstwieniem letnim (prostym).

Na jesieni, gdy powietrze staje się coraz chłodniejsze, spada także temperatura wody w warstwie powierzchniowej. Ochładzając się woda zwiększa swój ciężar i opada ku dołowi; jej miejsce zajmuje woda lżejsza (cieplejsza) wypływająca z warstw głębszych. To jesien­ne krążenie wody trwa do chwili ochłodzenia się jej w całej masie do 4°, kiedy wyrównuje się ciężar cząstek wody, czyli następuje jesienne wyrównanie temperatur (na ogół przypada ono na listopad). Ten stan rzeczy nie utrzymuje się jednak długo – stopniowo następuje dalszy spadek temperatury wody, aż do wystąpienia pokrywy lodowej włącz­nie. Z nadejściem zimy woda pod lodem osiąga temperaturę zbliżoną do 0°, a głębiej zalega cieplejsza, aż do 4° przy dnie . Taki układ nazywa się uwarstwieniem zimowym (odwrotnym).

 

W okresie wiosny, po zejściu lodów i ogrzaniu się powierzchnio­wej warstwy wody do 4° zaczyna się krążenie podobne jak na jesieni, ale zmiany temperatury przebiegają odwrotnie. Z czasem w wyniku takiego krążenia następuje wiosenne wyrównanie temperatur w całej masie wód jeziora (zazwyczaj w kwietniu), które trwa bardzo krótko, zależnie od aktualnych warunków atmosferycznych.

Temperatura wody w jeziorze spada nierównomiernie; w warstwie od powierzchni do głębokości 5 m spadek ten jest minimalny, nato­miast głębiej – do 10 m temperatura spada gwałtownie; jeszcze głębiej temperatury są wyrównane. Takie uwarstwienie termiczne występuje oczywiście w jeziorach odpowiednio głębokich, w których w związku z tym rozróżnia się 3 warstwy wody:

  • warstwę nadskokową (epilimnion), górną, w której występują niewielkie skoki temperatury;
  • warstwę skokową, czyli termoklinę (metalimnion), środkową, w której obserwuje się gwałtowny spadek temperatury;
  • warstwę podskokową (hypolimnion), dolną, znajdującą się poniżej 15 m, bez znaczniejszych różnic temperatur.

Widzimy więc, że pierwsze dwie warstwy termiczne wody mają najbardziej zróżnicowany rozkład temperatur, natomiast w trzeciej nigdy nie zachodzi spadek temperatury poniżej 4°, gdyż woda w tej warstwie jest najcięższa.

Tak typowe uwarstwienie termiczne w naturze nie zawsze się zdarza, gdyż wpływa nań szereg dodatkowych czynników. Oprócz ruchów wody zachodzących pod wpływem różnicy temperatur (tzw. prądów konwekcyjnych) w przemieszczaniu warstw wody w jeziorze biorą udział wiatry jesienne i wiosenne, wiatr powoduje powstawanie w jeziorze prądów (powierzchniowe i wirowe). A zatem jesienne i wiosenne krążenie wody, powodujące całkowite jej wymieszanie, jest wynikiem działania zarówno prądów konwekcyjnych, jak i prądów wirowych.
W okresie letnim, kiedy panuje uwarstwienie termiczne proste, także występują prądy wirowe i powierzchniowe pod wpływem wiatru, ale tylko w powierzchniowych warstwach wody, gdyż różnica temperatur, a tym samym różna gęstość wody w poszczególnych warstwach utrudnia mieszanie się wody i dlatego krążenie odbywa się tylko w warstwach powierzchniowych (epilimnion). Termoklina jest więc zaporą dla warstw wody znajdujących się pod wpływem prądów wirowych. W związku z tym warstwa podskokowa (hypolimnion) pozostaje odcięta od dopływu wód z warstw powierzchniowych.
Do innych czynników, ubocznych, które mogą wpływać na charakter uwarstwienia termicznego w jeziorze, można jeszcze zaliczyć wpływającą rzekę, przebieg pogody w danym roku, szczególne warunki terenowe jeziora (np. osłona leśna lub wzniesienia, ograniczające działanie wiatru), urządzenia hydrotechniczne, zanieczyszczanie wód itp.
W jeziorach płytkich uwarstwienie termiczne może wystąpić tylko w ciągu upalnego dnia i na krótko, gdyż wiejące wiatry i chłodna noc przyczyniają się do wyrównania temperatur. A więc w płytkich zbiornikach w ciągu doby może mieć miejsce cała skala zmian termicznych, jakie w głębokich jeziorach zachodzą w cyklu rocznym.
Nagłe obniżanie się temperatury powietrza hamuje ogrzanie się wody w jeziorze. Na przykład w 1967 r. w jeziorze Pluszne temperatura powierzchniowej warstwy wody podniosła się wciągu maja tylko o 4°. Miesiąc ten był wyjątkowo zimny. Dnia 29 maja temperatura powietrza nad tym jeziorem wynosiła 7°, a wody -11°. Drapieżcę brały sporadycznie. Natomiast w czerwcu nastąpił gwałtowny atak upałów, termometr w łodzi na słońcu wskazywał 30°. Temperatura powierzchniowej warstwy wody w czasie tej fali gorąca podniosła się o 6°. Od połowy czerwca ryby żerowały znakomicie.
W razie długotrwałych upałów wysoka temperatura wody w ciągu lata utrzymuje się względnie długo, woda bowiem stygnie powoli. Wówczas mniej więcej od połowy sierpnia do końca września temperatura wody utrzymuje się na poziomie 17°.
W 1968 roku temperatura powierzchniowych warstw wody w jeziorze Śniardwy w ciągu całego września utrzymywała się w granicach 16-18°. Bito wówczas wszelkie rekordy w połowach drapieżników. Dla ryb spokojnego żeru natomiast optymalna przeciętna temperatura wody w czasie żerowania w naszych warunkach wynosi od 20° wzwyż.
Zmiany termiczne wody mają znaczny wpływ także na inne czynniki środowiska w jeziorze i na zamieszkujące w nim organizmy. Od ciepłoty wody np. zależy intensywność odżywiania się ryb i tempo wzrostu, a także rozród. Od warunków termicznych wody zależy rozpuszczanie się w niej soli mineralnych i gazów, a zatem i zawartość rozpuszczonego w niej tlenu, bez którego życie zdecydowanej większości organizmów wodnych nie byłoby możliwe. Im wyższa temperatura, tym gorzej rozpuszcza się tlen. Gaz ten przedostaje się do wody różnymi drogami. Głównym źródłem tlenu w wodzie jest powietrze. W czasie wiosennego i jesiennego krążenia – cała masa wody w jeziorze zostaje wymieszana i wtedy właśnie nasycone tlenem warstwy powierzchniowe przemieszczają się w głąb. Równomierne nasycenie tlenem wody w całym jeziorze, od powierzchni do dna, następuje dwukrotnie – na początku okresu letniego oraz u progu okresu zimowego.
Drugim istotnym źródłem zaopatrywania wody jeziora w tlen jest jak wiadomo roślinność wodna, wydzielająca do wody w ciągu dnia (przy dostępie światła) czysty tlen. Zasięg przenikania promieni słonecznych określa głębokość występowania roślin w jeziorze.
Natlenianie wody przez rośliny odbywa się w porośniętych strefach jeziora. Doprowadzenie tlenu do warstw odciętych od bezpośrednich jego źródeł jest całkowicie zależne od prądów wirowych.
Barwa i przezroczystość wody. Jeziora Mazur i Warmii mają wodę o barwie żółtozielonej lub żółtoszarej. W pewnych okresach występują w nich tzw. zakwity wody wskutek masowego rozwoju drobnych organizmów roślinnych – glonów. Wówczas przybiera ono barwę zielonkawą bądź żółtawą, a niekiedy nawet czerwonawą, co zależy od gatunku masowo występujących glonów.
Najprzezroczystszą wodę jezioro ma w okresie swego zamarzania, najmniejszą zaś latem, zwłaszcza gdy występują zakwity.
Obfitość występującego planktonu w jeziorze dowodzi, że znajduje się w nim sporo rozpuszczonych soli mineralnych. Na przezroczystość wody decydujący wpływ ma obecność zawieszonych w niej cząsteczek stałych, bez względu na. ich charakter i pochodzenie. Najczęściej są to organizmy planktonowe i drobne cząstki mineralne oraz inne zanieczyszczenia nanoszone przez wiatr lub wody opadowe spływające do jeziora z okolicznych terenów, poza tym szczątki roślin bądź resztki obumarłych drobnych zwierząt wodnych.