Na środowisko życia ryb, jakim jest jezioro, składa się szereg jego elementów. A więc przede wszystkim woda, dno, brzegi jeziora i jego otoczenie, rośliny wodne oraz drobne zwierzęta wodne.

WODA

Woda, stanowiąca podstawowy nieożywiony składnik środowiska, w którym żyją ryby, nigdy nie jest chemicznie czysta; zawsze znajdują się w niej rozpuszczone gazy, sole mineralne i inne związki chemi­czne.

Woda w jeziorze znajduje się w ciągłym ruchu. Jej ilość jest zmienna, następuje stała jej wymiana. Przede wszystkim nieprzerwa­nie paruje, przy czym intensywność jej parowania zależy od tempera­tury, wilgotności powietrza, wiatrów oraz rozległości zbiornika, a tak że od stopnia jego zarośnięcia roślinami wynurzonymi. Duże jezioro, np. Śniardwy, szeroko rozlane, a równocześnie płytkie, traci stosun­kowo więcej wody wskutek parowania aniżeli zbiornik o niedużej powierzchni i głęboki.

Woda powraca do jeziora w postaci deszczu czy śniegu oraz wód opadowych spływających z otaczających terenów. Poza tym w wielu zbiornikach istnieje stała wymiana wody dzięki dopływom i odpływom powierzchniowym i podziemnym. Na zmianę ilości wody w jeziorze wpływa również działalność ludzka (np. regulowanie poziomu wody w różnych celach za pomocą śluz).

Czynniki te mają nieustanny wpływ na ruch wody w jeziorze, którego powierzchnia tylko pozornie wydaje się spokojna.

Ciepłota wody. Jednym z najważniejszych czynników powodują­cych stałe ruchy wody są różnice temperatur. Temperatura wody w jeziorze ustawicznie zmienia się w zależności od warunków atmos­ferycznych i pór roku. Wiadomo, że woda ogrzewa się i stygnie powoli, wolniej aniżeli ląd i powietrze. Wiadomo też, że największą gęstość, a zatem i ciężar właściwy ma ona w temperaturze 4°. Warstwa wody ogrzana lub ochłodzona do tej temperatury przemieszcza się w głąb, układając się najgłębiej; ponad nią zalegają warstwy wody o tempera­turze innej niż 4°.

W okresie lata promienie słoneczne nagrzewają powierzchniową warstwę wody. Im głębiej, tym woda jest zimniejsza. Przy samym dnie gromadzi się najcięższa, o temperaturze 4°. Taki układ nazywa się uwarstwieniem letnim (prostym).

Na jesieni, gdy powietrze staje się coraz chłodniejsze, spada także temperatura wody w warstwie powierzchniowej. Ochładzając się woda zwiększa swój ciężar i opada ku dołowi  jej miejsce zajmuje woda lżejsza (cieplejsza) wypływająca z warstw głębszych. To jesien­ne krążenie wody trwa do chwili ochłodzenia się jej w całej masie do 4°, kiedy wyrównuje się ciężar cząstek wody, czyli następuje jesienne wyrównanie temperatur (na ogół przypada ono na listopad). Ten stan rzeczy nie utrzymuje się jednak długo – stopniowo następuje dalszy spadek temperatury wody, aż do wystąpienia pokrywy lodowej włącz­nie. Z nadejściem zimy woda pod lodem osiąga temperaturę zbliżoną do 0°, a głębiej zalega cieplejsza, aż do 4° przy dnie . Taki układ nazywa się uwarstwieniem zimowym (odwrotnym).

W okresie wiosny, po zejściu lodów i ogrzaniu się powierzchnio­wej warstwy wody do 4° zaczyna się krążenie podobne jak na jesieni, ale zmiany temperatury przebiegają odwrotnie. Z czasem w wyniku takiego krążenia następuje wiosenne wyrównanie temperatur w całej masie wód jeziora (zazwyczaj w kwietniu), które trwa bardzo krótko, zależnie od aktualnych warunków atmosferycznych.

Temperatura wody w jeziorze spada nierównomiernie; w warstwie od powierzchni do głębokości 5 m spadek ten jest minimalny, nato­miast głębiej – do 10 m temperatura spada gwałtownie; jeszcze głębiej temperatury są wyrównane. Takie uwarstwienie termiczne występuje oczywiście w jeziorach odpowiednio głębokich, w których w związku z tym rozróżnia się 3 warstwy wody:

  • warstwę nadskokową (epilimnion), górną, w której występują niewielkie skoki temperatury;
  • warstwę skokową, czyli termoklinę (metalimnion), środkową, w której obserwuje się gwałtowny spadek temperatury;
  • warstwę podskokową (hypolimnion), dolną, znajdującą się poniżej 15 m, bez znaczniejszych różnic temperatur.

Widzimy więc, że pierwsze dwie warstwy termiczne wody mają najbardziej zróżnicowany rozkład temperatur, natomiast w trzeciej nigdy nie zachodzi spadek temperatury poniżej 4°, gdyż woda w tej warstwie jest najcięższa.

Tak typowe uwarstwienie termiczne w naturze nie zawsze się zdarza, gdyż wpływa nań szereg dodatkowych czynników. Oprócz ruchów wody zachodzących pod wpływem różnicy temperatur (tzw. prądów konwekcyjnych) w przemieszczaniu warstw wody w jeziorze biorą udział wiatry jesienne i wiosenne, wiatr powoduje powstawanie w jeziorze prądów (powierzchniowe i wirowe). A zatem jesienne i wiosenne krążenie wody, powodujące całkowite jej wymieszanie jest wynikiem działania zarówno prądów konwekcyjnych, jak i prądów wirowych.
W okresie letnim, kiedy panuje uwarstwienie termiczne proste, także występują prądy wirowe i powierzchniowe pod wpływem wiatru, ale tylko w powierzchniowych warstwach wody, gdyż różnica tempe¬ratur, a tym samym różna gęstość wody w poszczególnych warstwach utrudnia mieszanie się wody i dlatego krążenie odbywa się tylko w warstwach powierzchniowych (epilimnion). Termoklina jest więc zaporą dla warstw wody znajdujących się pod wpływem prądów wirowych. W związku z tym warstwa podskokowa (hypolimnion) pozostaje odcięta od dopływu wód z warstw powierzchniowych.
Do innych czynników, ubocznych, które mogą wpływać na charakter uwarstwienia termicznego w jeziorze, można jeszcze zaliczyć wpływającą rzekę, przebieg pogody w danym roku, szczególne wa¬runki terenowe jeziora (np. osłona leśna lub wzniesienia, ograniczają¬ce działanie wiatru), urządzenia hydrotechniczne, zanieczyszczanie wód itp.
W jeziorach płytkich uwarstwienie termiczne może wystąpić tylko w ciągu upalnego dnia i na krótko, gdyż wiejące wiatry i chłodna noc przyczyniają się do wyrównania temperatur. A więc w płytkich zbiorni¬kach w ciągu doby może mieć miejsce cała skala zmian termicznych, jakie w głębokich jeziorach zachodzą w cyklu rocznym.
Nagłe obniżanie się temperatury powietrza hamuje ogrzanie się wody w jeziorze. Na przykład w 1967 r. w jeziorze Pluszne temperatura powierzchniowej warstwy wody podniosła się wciągu maja tylko o 4°. Miesiąc ten był wyjątkowo zimny. Dnia 29 maja temperatura powietrza nad tym jeziorem wynosiła 7°, a wody -11°. Drapieżcę brały sporady¬cznie. Natomiast w czerwcu nastąpił gwałtowny atak upałów, termo¬metr w łodzi na słońcu wskazywał 30°. Temperatura powierzchniowej warstwy wody w czasie tej fali gorąca podniosła się o 6°. Od połowy czerwca ryby żerowały znakomicie.
W razie długotrwałych upałów wysoka temperatura wody w ciągu lata utrzymuje się względnie długo, woda bowiem stygnie powoli. Wówczas mniej więcej od połowy sierpnia do końca września tempe¬ratura wody utrzymuje się na poziomie 17°.
W 1968 roku temperatura powierzchniowych warstw wody w jeziorze Śniardwy w ciągu całego września utrzymywała się w granicach 16-18°. Bito wówczas wszelkie rekordy w połowach drapieżników. Dla spływające do jeziora z okolicznych terenów, poza tym szczątki roślin bądź resztki obumarłych drobnych zwierząt wodnych.